Dnia 22 sierpnia 2026 roku przypada 106. rocznica śmierci Karola Pawlety – powstańca śląskiego z Przywór, który zginął w Kosorowicach podczas II Powstania Śląskiego. W miejscu jego śmierci od lat stoi kamienny pomnik, będący nie tylko świadectwem lokalnej pamięci, ale także symbolem ofiary, jaką mieszkańcy Górnego Śląska ponosili w walce o prawo do samostanowienia i przynależności do odrodzonej Polski.
W miejscowości Kosorowice w woj. opolskim znajduje się skromny, lecz wymowny pomnik upamiętniający Karola Pawletę z Przywór – uczestnika II Powstania Śląskiego, który zginął w tym miejscu 22 sierpnia 1920 roku. Na kamiennym obelisku wyryto słowa:
„W tym miejscu dnia 22.VIII.1920 r. poległ Karol Pawleta z Przywór. Życie swe oddał w walce o wolność Ojczyzny w II Powstaniu Śląskim. Cześć jego pamięci”.
Karol Pawleta należał do młodego pokolenia Górnoślązaków zaangażowanych w walkę o przyłączenie części Górnego Śląska do odrodzonego państwa polskiego. Urodził się w Kamieniu Śląskim lecz rodzina wkrótce przeniosła się do Przywór (ul. Wiejska 45), gdzie ojciec pracował w miejscowym tartaku. Według lokalnych przekazów był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW G.Śl.), która przygotowywała kadry do działań powstańczych. Tuż przed wybuchem II Powstania Śląskiego oddział, do którego należał, otrzymał rozkaz stawienia się w punkcie zbornym w Kosorowicach. Tam powstańcy zostali zaskoczeni przez niemiecką bojówkę Selbstschutz. Podczas próby odwrotu Karol Pawleta został trafiony kulą i poniósł śmierć. W regionalnych opracowaniach uznawany jest za jednego z pierwszych, a niekiedy nawet pierwszego poległego uczestnika II Powstania Śląskiego.
Jego śmierć przypadła na dni szczególnie ważne dla historii regionu. II Powstanie Śląskie wybuchło w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 roku jako odpowiedź na nasilający się terror niemieckich bojówek oraz działalność niemieckiej Policji Bezpieczeństwa (Sipo). Celem powstańców było zapewnienie bezpieczeństwa polskiej ludności i stworzenie warunków do uczciwego przeprowadzenia plebiscytu, który miał zdecydować o przyszłej przynależności państwowej Górnego Śląska. Powstanie zakończyło się sukcesem politycznym – doprowadziło do rozwiązania niemieckiej policji bezpieczeństwa i utworzenia mieszanej Policji Górnego Śląska.
Pomnik znajdujący się w Kosorowicach jest jednym z ważnych miejsc pamięci związanych z historią II Powstania Śląskiego na ziemi opolskiej. Usytuowany został w miejscu, gdzie 22 sierpnia 1920 roku zginął Karol Pawleta z Przywór – uczestnik walk o przyłączenie Górnego Śląska do odrodzonego państwa polskiego.
Monument ma formę masywnego granitowego głazu z wykutą inskrypcją informującą o okolicznościach śmierci powstańca. Jego prosta i surowa forma podkreśla tragizm wydarzeń oraz oddaje charakter powstańczych miejsc pamięci, które nie miały służyć wyłącznie upamiętnieniu pojedynczej osoby, lecz także przypominać o ofierze całego pokolenia mieszkańców Górnego Śląska walczących o swoją narodową i polityczną przyszłość.
Na tablicy wyryto słowa wskazujące, że Karol Pawleta „życie swe oddał w walce o wolność Ojczyzny w II Powstaniu Śląskim”. Napis ten odzwierciedla sposób, w jaki lokalna społeczność postrzegała jego śmierć – jako symbol poświęcenia dla idei wolności i prawa mieszkańców Śląska do samostanowienia.
Pomnik pełni nie tylko funkcję miejsca pamięci historycznej, ale również ważnego elementu lokalnej tożsamości. Przypomina mieszkańcom Kosorowic, Przywór i okolic o wydarzeniach, które rozegrały się tutaj w sierpniu 1920 roku, oraz o ludziach, którzy w okresie kształtowania granic II Rzeczypospolitej byli gotowi poświęcić życie dla swoich przekonań. Jest także materialnym świadectwem pamięci przekazywanej kolejnym pokoleniom, dzięki której historia powstań śląskich pozostaje żywa w świadomości mieszkańców regionu.
Dziś pomnik Karola Pawlety stanowi jeden z lokalnych symboli pamięci o II Powstaniu Śląskim i przypomina, że wielka historia Polski tworzyła się również w niewielkich miejscowościach, takich jak Kosorowice, gdzie rozstrzygały się losy ludzi i całych społeczności. Jest świadectwem pamięci o ludziach, którzy za swoje przekonania i pragnienie wolności zapłacili najwyższą cenę.
Bibliografia:
Encyklopedia Powstań Śląskich, Opole 1982.
Kleszcz K., Rowerem po Śląsku Opolskim. Miejsca Pamięci powstań śląskich i plebiscytu, Opole 2021.
Księga Opowieści. Zbiór klechd, anegdot i legend z gminy Tarnów Opolski na podstawie przekazów ustnych zasłyszanych od mieszkańców sołectw, oprac. I. Zielonka, wyd. Gmina Tarnów Opolski [b.d.].
Wyglenda J., Plebiscyt i powstania śląskie, Opole 1966.
Netografia:
https://hit.policja.gov.pl/hit/aktualnosci/203013%2CPowstania-slaskie-krotka-historia.html