Mały Wawel nad Wisłą – pałac w Baranowie Sandomierskim

Wyobraźcie sobie miejsce, w którym renesansowa architektura spotyka się z burzliwą historią, a z dawnych komnat do dziś snują się opowieści o wielkich rodach i nieszczęśliwych miłościach. Tak właśnie jest w Baranowie Sandomierskim, gdzie na skraju Niziny Nadwiślańskiej stoi jedna z najpiękniejszych rezydencji w Polsce, nazywana czule „Małym Wawelem”.

Perłę tę zawdzięczamy włoskiemu architektowi Santi Gucciemu, który w latach 1591-1606 stworzył na zlecenie rodu Leszczyńskich późnorenesansową rezydencję. To właśnie za sprawą Gucciego, nadwornego artysty króla Zygmunta II Augusta, zamek przypomina krakowski Wawel – ten sam mistrz miał bowiem udział w pracach na obu budowlach.

Bryła zamku zachwyca do dziś: trzykondygnacyjny budynek na prostokątnym planie, z czterema okrągłymi basztami w narożnikach i wieżą na osi elewacji frontowej. Najpiękniejszym elementem jest jednak wewnętrzny dziedziniec otoczony krużgankami, których kolumny zdobią głowy maszkaronów – fantastycznych stworów łączących ludzkie i zwierzęce cechy. Uwagę przykuwa również zewnętrzna klatka schodowa z charakterystycznym „chełmem” – ozdobnym dachem.

Choć dziś prezentuje się okazale, Mały Wawel przeszedł przez piekło historii. Szwedzki potop, powstania narodowe, dwie wojny światowe – każdy z tych żywiołów pozostawił swoje piętno. Szczególnie tragiczny był rok 1849, gdy pożar strawił znaczną część rezydencji, a później jeszcze pożar w 1898 roku. Odbudowę powierzono wtedy Tadeuszowi Stryjeńskiemu, który w kaplicy zamkowej wprowadził elementy krakowskiej secesji, a witraże zaprojektował Józef Mehoffer, zaś obraz ołtarzowy – sam Jacek Malczewski.

Po II wojnie światowej los zamku był dramatyczny – decyzją władz ludowych wnętrza zamieniono na stajnie i magazyn GS, gdzie składowano zboża i nawozy sztuczne. Sowieci dewastowali zabytkowe wyposażenie, paląc w komnatach ogniska.

O tym, że zamek nie zamienił się w ruinę, zadecydował przypadek. W 1968 roku obiekt przejęły Kopalnie i Zakłady Przetwórcze Siarki „Siarkopol” z Tarnobrzegu. Pieniądze z wydobycia siarki pozwoliły na przeprowadzenie gruntownej renowacji pod kierunkiem profesora Alfreda Majewskiego w latach 1959-1968. Od 1997 roku właścicielem zamku jest Agencja Rozwoju Przemysłu SA, która kontynuuje opiekę nad tym wyjątkowym miejscem.

Jak przystało na magnacką rezydencję, i ta ma swoje tajemnice. Najsłynniejsza legenda opowiada o Białej Damie – dumnej i pięknej dziewczynie, która doprowadziła do pojedynku dwóch swoich adoratorów. Gdy obaj zginęli, uznano ją winną ich śmierci i zamurowano w baszcie. Podobno do dziś błąka się po zamku, wypatrując swoich straconych kochanków.

Inna, starsza legenda sięga czasów Bolesława Krzywoustego, gdy na miejscu dzisiejszego zamku stał gród rządzony przez okrutnego gubernatora Bogusława Jaxyca. Niewolnica imieniem Alena, której ten odebrał dziecko, doprowadziła do jego upadku, a później – gdy w zamian za ułaskawienie dostała ziemię – zmusiła dawnego pana do ciężkiej pracy przy budowie nowego zamku . Podobno ta historia dała początek nazwie Baranów…

Dziś Mały Wawel tętni życiem. W podziemiach znajduje się największe w Europie czółno wydłubane z pnia drzewa oraz zbrojownia rycerska. W odrestaurowanych wnętrzach działa restauracja i sale konferencyjne, a w zamkowych murach można wynająć noclegi – całkiem jak w dawnych czasach, gdy rezydencją władali Leszczyńscy, Lubomirscy czy Krasiccy.

W okresie wakacyjnym odbywają się tu kolonie tematyczne dla dzieci, a na dziedzińcu i w krużgankach kręcono słynne polskie filmy i seriale, jak „Czarne chmury” czy „Barbara Radziwiłłówna”.

To miejsce, gdzie historia splata się z legendą, a renesansowa architektura przypomina o dawnej potędze Rzeczypospolitej. Baranów Sandomierski to nie tylko zamek – to żywy pomnik, który mimo przeciwności losu przetrwał, by zachwycać kolejne pokolenia.