Cmentarz Rakowicki w Krakowie | Fundacja Dla Dziedzictwa

Cmentarz Rakowicki to nie tylko miejsce spoczynku zmarłych. To przestrzeń, gdzie historia Polski splata się z losami zwykłych mieszkańców, a sztuka funeralna osiąga rangę arcydzieła. Historyk i politolog Rafał Matyja nazwał go nawet „kluczem do Krakowa” – miejscem, które pozwala zrozumieć miasto głębiej niż oficjalne przewodniki.

Gdy w styczniu 1803 roku na cmentarzu pochowano 18-letnią Apolonię Bursikową, nikt nie przypuszczał, że nekropolia stanie się jedną z najważniejszych w Polsce. Jej powstanie było wymuszone – cesarz Józef II zakazał pochówków przykościelnych ze względów sanitarnych, a krakowianie przyjęli nowy cmentarz z niezadowoleniem. Leżał daleko za murami miasta, a droga na pogrzeb wiodła przez błoto. Dziś po pierwszym grobie Apolonii nie ma śladu, ale w 2003 roku wmurowano w mur pamiątkową tablicę z odtworzoną inskrypcją.

Nazwa „Rakowicki” wzięła się nie od miejsca położenia (cmentarz powstał na terenie wsi Prądnik Czerwony), ale od drogi prowadzącej do wsi Rakowice.

Spacer główną aleją to podróż przez polską kulturę i historię. Jan Matejko, który za życia skonfliktowany z władzami miasta, kazał się pochować „gdzieś na rozstaju dróg”, spoczął dokładnie na skrzyżowaniu alei – i dziś jego grób jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych na cmentarzu.

Nieopodal znajdują się groby innych wielkich: Heleny Modrzejewskiej, Oskara Kolberga, rodziny Kossaków. W Alei Zasłużonych, utworzonej w latach 50. XX wieku, spoczywają m.in. Marek Grechuta (na nagrobku – drewniany konik i gladiole z jego rysunków), Piotr Skrzynecki (z charakterystycznym dzwonkiem), Wisława Szymborska (w skromnym grobowcu, z dala od reprezentacyjnych części) czy Tadeusz Kantor, który sam zaprojektował swój pomnik – chłopca w szkolnej ławce z „Umarłej klasy”.

Jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc jest grób rodziców i brata Karola Wojtyły – przyszłego papieża Jana Pawła II wielokrotnie modlił się przy tym grobie . W 2005 roku odsłonięto tu pomnik przedstawiający papieża wspartego na klęczniku.

Na 42 hektarach znajduje się około 75 tysięcy grobów, a wiele z nich to dzieła wybitnych rzeźbiarzy: Xawerego Dunikowskiego, Karola Hukana, Wacława Szymanowskiego. Najstarszą część zaprojektował architekt Karol Kremer jako park o symbolicznym planie bramy – przejścia od doczesności do wieczności.

Szczególną wymowę mają kwatery wojenne: polscy żołnierze Armii Kraków, legionistów, ofiary powstań, a także 2750 żołnierzy niemieckich oraz 520 żołnierzy brytyjskich Wspólnoty Brytyjskiej – to największy brytyjski cmentarz wojenny w Polsce. Jest też kwatera żołnierzy Armii Czerwonej, dokąd w 1997 roku przeniesiono groby spod Barbakanu.

Jak zauważyła historyczka Karolina Grodziska, Rakowicki to jedna z czterech najwspanialszych polskich nekropolii – obok Powązek, Łyczakowa i Rossy – porównywalna z paryskim Père Lachaise czy wiedeńskim Zentralfriedhof.

Od 1981 roku Obywatelski Komitet Ratowania Krakowa organizuje coroczne kwesty na renowację zabytkowych grobów. W akcji biorą udział artyści, politycy i mieszkańcy, a zebrane fundusze ratują nagrobki, które nie mają już opiekunów. Do tej pory odnowiono około tysiąca pomników. Cmentarz Rakowicki to więc więcej niż nekropolia – to przestrzeń, gdzie historia Krakowa zapisana jest w kamieniu, a sztuka i pamięć splatają się w jedno.